Otyłość u dziecka – jak zapobiegać?

Otyłość należy do chorób cywilizacyjnych, a liczba osób nią dotkniętych z roku na rok wciąż wzrasta. Postęp cywilizacyjny i techniczny sprzyja rozwojowi otyłości. Szczególnie niepokojący jest fakt, że zaburzenie to coraz częściej występuje u najmłodszych członków społeczeństwa, czyli dzieci i młodzieży. Otyłość u dzieci i nastolatków jest problemem całej rodziny. Wielu rodziców otyłych dzieci niepokoi się ich stanem zdrowia i zwraca się po pomoc do specjalistów, licząc na szybkie rozwiązanie problemu. Jakie zachowania prowadzą do nadmiernej masy ciała i jak im zapobiec?

Rozpoznanie

Otyłość rozpoznaje się za pomocą wskaźnika masy ciała, czyli BMI (body mass index). Oblicza się go tak jak u dorosłych, według standardowego wzoru. Ale pamiętaj, u dzieci BMI trzeba odnieść do siatek centylowych! Nadwagę definiuje się jako wartość wskaźnika masy ciała (BMI) w przedziale 85.–95. centyla dla płci i wieku, natomiast otyłość to BMI ≥95. centyla dla płci i wieku. Wartość diagnostyczna BMI może być ograniczona u dzieci uprawiających sport i mających dużą masę mięśniową. Ważnym parametrem oceny stanu odżywienia dostarczającym informacji o trzewnej dystrybucji tkanki tłuszczowej jest obwód talii. Otyłość trzewną rozpoznaje się, jeżeli wartość pomiaru obwodu talii przekracza 90. centyl dla płci i wieku. W 2010 roku w ramach projektu OLAF opracowano normy w postaci siatek centylowych reprezentatywnych dla populacji polskiej. Znajdziesz je tutaj.

Przyczyny

Najprościej mówiąc podstawową przyczyną rozwoju nadwagi i otyłości jest zaburzona równowaga pomiędzy podażą a zużyciem energii. Należy jednak podkreślić, że pierwotne przyczyny dodatniego bilansu energetycznego mogą istotnie różnić się u poszczególnych pacjentów. Rozwój otyłości jest procesem długotrwałym, w którym rolę odgrywają zarówno predyspozycje genetyczne, jak i czynniki
środowiskowe. Ograniczenie aktywności ruchowej związanej z codziennymi czynnościami oraz łatwy dostęp do wysoko przetworzonej, bogatokalorycznej żywności prowadzi do zwiększenia tkanki tłuszczowej w organizmie, a następnie do rozwoju nadwagi i otyłości. Ogromny wpływ wywierają także zwyczaje rodzinne, styl życia oraz sposób spędzenia wolnego czasu. Warto wspomnieć, że również obecnie panująca pandemia sprzyja rozwojowi nadwagi oraz otyłości. O tej i innych konsekwencjach pandemii przeczytasz tutaj.

Konsekwencje otyłości

W Polsce, podobnie jak na świecie, nadwaga i otyłość powodują inwalidztwo i skrócenie oczekiwanego czasu życia. Większość otyłych dzieci i młodzieży jest zagrożonych dużym ryzykiem otyłości w wieku dorosłym. Niesie to za sobą wiele następstw medycznych oraz psychospołecznych, takich jak:

  • stany przedcukrzycowe i cukrzyca typu 2
  • choroba stłuszczeniowa wątroby
  • nadciśnienie tętnicze
  • zaburzenia lipidowe
  • zaburzenia hormonalne, takie jak przedwczesne dojrzewanie płciowe, zespół policystycznych jajników
  • refluks żołądkowo-przełykowy,
  • spowodowane nadmiernym obciążeniem i zaburzeniami postawy ciała: takie jak: płaskostopie, zwichnięcia nasady kości udowej, skrzywienia kręgosłupa
  • psychologiczne, na przykład obniżona samoocena, izolacja społeczna, lęk, depresja.

Pamiętaj! Dziecko z rozpoznaniem nadwagi lub otyłości, u którego występują związane z tym powikłania, należy skonsultować we właściwej poradni specjalistycznej (kardiologicznej, diabetologicznej, endokrynologicznej, ortopedycznej, czy psychologicznej).

Czynniki sprzyjające nadwadze i otyłości

Jakie zachowania mogą prowadzić do nadwagi i otyłości?

  • restrykcyjna dieta – paradoksalnie może się wiązać nawet z kilkukrotnym zwiększeniem ryzyka nadmiernego przyrostu masy ciała i epizodów napadowego objadania się. Zdrowe nawyki powinno się wprowadzać stopniowo, tak aby weszły na stałe do naszego życia i nie zniechęciły dziecka.
  • brak spożywania posiłków razem z rodziną – częstsze, wspólne spożywanie posiłków poprawia jakość diety, nawet jeżeli nie zapobiega skutecznie rozwojowi otyłości. Zapobiega również wystąpieniu zaburzeń odżywiania (przede wszystkim u dziewcząt). Najlepiej spożywać posiłki przygotowywane samodzielnie. Dużo zależy od wzorców płynących od Was – Rodziców. Pamiętaj, że dziecko naśladuje Wasze zachowania, także te żywieniowe.
  • rozmowy i komentarze o diecie – mogą być negatywnie odbierane przez dzieci i przyczynić się do występowania otyłości oraz zaburzeń odżywiania. Należy zatem unikać komentowania masy ciała nastolatka i zniechęcać do stosowania restrykcyjnej diety. Korzystne jest natomiast neutralne omawianie zasad zdrowego żywienia oraz ćwiczeń fizycznych dla zachowania odpowiedniej sprawności. Sprzyja to też zadowoleniu z obrazu własnego ciała u młodzieży.
  • wyśmiewanie z powodu masy ciała – dokuczanie i wyśmiewanie z powodu masy ciała dotyczy nawet 30–40% młodzieży z nadwagą. Takie uwagi ze strony członków rodziny i innych bliskich osób są czynnikiem predykcyjnym wystąpienia nadwagi, napadowego objadania się oraz skrajnych zachowań podejmowanych w celu kontroli masy ciała. Należy ich zatem unikać.
  • używanie jedzenia jako nagrody – do rozwoju otyłości może prowadzić, tzw. „fałszywy głód”, który jest wyuczoną reakcją na stres. W tej sytuacji poczucie zagrożenia jest odczuwane jako głód, a napięcie redukowane jest przez jedzenie, co doprowadza do nadmiernego spożywania pokarmów i rozwoju otyłości. Nie nagradzaj dziecka jedzeniem!
  • podejście rodziców do problemu – sytuacja rodzinna może wpływać nie tylko na rozwój otyłości, ale również jej utrzymywanie się. Jeżeli rodzice bagatelizują tę chorobę, dziecko może przejąć ten sam sposób myślenia. Jeżeli rodzice chorują na otyłość, w takiej sytuacji dziecko może uważać, że jeżeli dokona zmian, będzie to przejaw separowania się od rodziny i brak lojalności wobec rodziców.

W takim razie jak zapobiegać otyłości u dzieci?

Zapobieganie otyłości w populacji dzieci i młodzieży wymaga wielokierunkowego postępowania obejmującego zarówno samo dziecko, jak i jego rodzinę oraz otoczenie (przedszkole, szkoła). W profilaktyce pierwotnej bardzo ważne jest kształtowanie prawidłowych zachowań żywieniowych, takich jak:

  • Karmienie piersią do 6. miesiąca życia pozwala na kształtowanie się zdolności rozpoznawania odczucia sytości i głodu.
  • Należy uczyć dziecko między 6. a 11. miesiącem życia spożywania posiłków przy stole, bez włączonego telewizora.
  • Dziecko >12. miesiąca życia uczy się od rodziców spożywania urozmaiconych, zdrowych pokarmów oraz jedzenia przy stole. O jakości posiłków decydują rodzice, ale to dziecko powinno podejmować decyzję, ile chce zjeść.
  • W okresie przedszkolnym i późniejszym nie wolno uczyć dziecka, że jedzenie jest formą nagrody lub kary.
  • W okresie szkolnym należy pilnować, żeby dziecko jadło posiłki przy stole i nie oglądało w tym czasie telewizji ani nie używało komputera. Należy starać się, aby w domu nie było produktów o dużej zawartości cukru i tłuszczu. Po powrocie dziecka ze szkoły należy mu podać surówkę, jogurt lub owoc.
  • U nastolatków należy zwrócić uwagę na jedzenie pod wpływem emocji, objadanie się i prowokowanie wymiotów oraz na jedzenie w nocy.
  • W każdym okresie życia należy dbać o to, aby dziecko spożywało 3–5 posiłków o stałych porach (w tym codziennie śniadania) oraz żeby nie dojadało między posiłkami.

Znaczenie aktywności fizycznej

W zapobieganiu rozwojowi nadwagi i otyłości bardzo ważną rolę odgrywa również kształtowanie właściwych nawyków związanych z aktywnością fizyczną. Dziecko powinno spędzać aktywnie minimum godzinę dziennie (sport, gry, zabawy na świeżym powietrzu). Szczególnie zalecane formy ruchu to: szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie i ćwiczenia w wodzie. Czas spędzany na oglądaniu telewizji, przy komputerze, czy grach wideo nie powinien przekraczać 2 godzin dziennie.

Zalecenia dietetyczne

Bardzo ważnym elementem prawidłowo zbilansowanej diety jest również spożywanie błonnika pokarmowego, który zawierają pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, owoce i rośliny strączkowe. Należy natomiast do minimum ograniczyć spożycie węglowodanów prostych: słodyczy, napojów słodzonych, w tym soków owocowych, oraz nie dosładzać potraw i napojów. Naucz swoje dziecko picia samej wody. Wodę niegazowaną należy spożywać w ilości co najmniej 1l dziennie. W okresie rozwojowym ważne jest także odpowiednie spożycie białka. Źródłem białka powinny być odtłuszczony nabiał, chude mięso i wędliny oraz rośliny strączkowe

Podsumowanie

Zmiany stylu życia, jakie należy rekomendować, powinny obejmować:

  • codzienne spożywanie świeżych warzyw i owoców z przewagą warzyw; soki, zwłaszcza owocowe, zawierające cukier, nie mogą stanowić zamiennika dla owoców
  • ograniczenie picia napojów słodzonych cukrem (do 1 ×/tydz.) i zastąpienie ich głównie wodą
  • niespożywanie lub ograniczenie (do 1 ×/mies.) posiłków typu fast food
  • ograniczenie spożywania słodyczy do 1–2 niewielkich porcji tygodniowo
  • codzienne jedzenie śniadań
  • ograniczenie spożywania tłuszczów zwierzęcych, zarówno pochodzących z mięsa i wędlin, jak i nabiału
  • regularne spożywanie minimum 3, a najlepiej 5 posiłków
  • niedojadanie między posiłkami
  • ograniczenie spożycia smażonych potraw
  • spożywanie co najmniej jednego posiłku dziennie wspólnie z całą rodziną, przy wyłączonym telewizorze
  • utrzymywanie codziennej aktywności fizycznej w czasie wolnym przez minimum 60 minut
  • zaangażowanie się w zmiany całej rodziny.

Warto zdobyć się na refleksję, dlaczego moje dziecko ucieka w zaburzenia żywienia. Mamy nadzieję, że przekonaliśmy Was jak ważne jest utrzymanie prawidłowej masy ciała. Szukajcie pomocy u swojego lekarza, dietetyka, psychologa. Wspierajcie swoje dziecko i walczcie wytrwale z otyłością. Trzymamy za Was kciuki!

Opracowano na podstawie rzetelnych danych naukowych. Więcej informacji na temat problemu otyłości u dzieci znajdziesz w Poradniku Instytutu Matki i Dziecka.

Spodobał Ci się artykuł? Podziel się z innymi!