Ospa wietrzna – dlaczego warto się szczepić?

Ospa wietrzna jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych. Zachorować można w każdym wieku. W Polsce ospa wietrzna jest postrzegana przez pacjentów, a czasem także przez lekarzy, jako choroba niezbyt groźna, nawet obowiązkowa do przechorowania. Tymczasem u dotychczas zdrowych osób przebieg zachorowania może być ciężki, mogą wystąpić powikłania narządowe, które będą wymagać hospitalizacji. Choroba może nawet prowadzić do zgonu. Decydując, czy chcemy odstąpić od zalecanego szczepienia przeciwko ospie wietrznej, musimy mieć świadomość konsekwencji, a także zagrożeń.

Charakterystyka wirusa ospy wietrznej (VZV)

Zakażenie szerzy się drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt. Może też dojść do zakażenia przez łożysko. Po przebyciu ospy wietrznej wirus VZV pozostaje w postaci utajonej w komórkach zwojów nerwowych. W sytuacji obniżenia odporności dochodzi do uaktywnienia się VZV. Może to objawiać się opryszczką wargową lub półpaścem, czyli zmianami zapalnymi w zwoju nerwowym i wysypki pęcherzykowej na obszarze unerwionym przez uszkodzony zwój. Półpasiec może wystąpić w dzieciństwie. Ryzyko zachorowania na niego jest 20 razy większe, jeśli ospa wietrzna wystąpiła w pierwszych 2 latach życia. Przechorowanie ospy wietrznej zapewnia trwałą odporność. Powtórne zachorowanie jest możliwe, ale bardzo rzadkie. Z kolei na półpasiec można chorować kilka razy.

Kiedy mogę zarazić się ospą wietrzną?

Okres wylęgania choroby wynosi około 10-21 dni. U noworodków jest on krótszy niż u starszych dzieci. Zakaźność dla otoczenia zaczyna się 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki i trwa, aż do przyschnięcia wykwitów – najczęściej około 7 dni. W bezpośrednich kontaktach domowych zakaża się nawet 90% (60-100%) osób wrażliwych na zakażenie. Czyli w zasadzie nieszczepieni domownicy, którzy nie przechorowali ospy wietrznej mają blisko pewność zarażenia się! Po kontakcie z chorym na półpasiec ryzyko zachorowania na ospę wietrzną jest znacznie mniejsze i wynosi 15-20%.

Epidemiologia

W Polsce ospa wietrzna jest częstą chorobą. Rocznie zgłaszanych jest nawet 100 000-200 000 przypadków. Najwyższą zapadalność notuje się wśród dzieci do 9 roku życia, ze szczytem zachorowań w wieku 5 lat. Jednakże pandemia wywołana koronawirusem SARS-CoV-2 spowodowała ograniczenie kontaktów w środowisku dziecięcym, co przełożyło się na istotny spadek liczby przypadków ospy wietrznej w 2020 roku. Jednak wiele wskazuje na to, że dane epidemiologiczne są niedoszacowane. Niestety nie wszystkie przypadki ospy wietrznej są zgłaszane władzom sanitarnym. Dlatego też liczba zachorowań niezarejestrowanych lub nierozpoznanych nie jest znana. Rocznie z powodu ospy wietrznej umiera 1-3 dzieci. Ponieważ nie ma obowiązku zawiadamiania władz sanitarnych o zachorowaniach na półpasiec, liczba przypadków reaktywacji zakażenia VZV nie jest znana.

Przebieg zakażenia ospy wietrznej

Wirus ospy wietrznej wnika do ustroju przez błonę śluzową górnych dróg oddechowych. Po 3-4 dniach ulega replikacji i dostaje się do krwi. Jest to tzw. wiremia pierwotna. Po namnożeniu w układzie siateczkowo-śródbłonkowym po 10-21 dniach od zakażenia dochodzi do wtórnej wiremii, a także szerzenia się zakażenia do skóry i błon śluzowych. W tym czasie pojawiają się charakterystyczne zmiany skórne. Czasem u osób obciążonych wiremia trwa dłużej, głównie dzieje się tak u osób z obniżoną odpornością. Przedłużająca się wiremia wydłuża okres zakaźności i może prowadzić również do wewnątrznarządowego rozsiewu VZV do płuc, wątroby oraz ośrodkowego układu nerwowego.

Do grupy podwyższonego ryzyka ciężkiego przebiegu ospy wietrznej należą pacjenci:

  • z chorobami nowotworowymi,
  • leczeni immunosupresyjnie,
  • poddawani chemioterapii i radioterapii,
  • zakażeni ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV – human immunodeficiency virus)
  • noworodki

Objawy ospy wietrznej

U większości na 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki pojawiają się objawy grypopodobne, takie jak: złe samopoczucie, gorączka lub stan podgorączkowy, bóle głowy i mięśni, pogorszenie łaknienia. Zdarza się czasem przemijające zaczerwienienie skóry (rash). Wysypka ospowa ma początkowo charakter plamek, następnie grudek, które po kilku godzinach przechodzą w pęcherzyki wypełnione surowiczym płynem. Po 2-3 dniach pęcherzyki zmieniają się w krosty, które po 3-4 dniach przysychają. Po odpadnięciu strupków pojawiają się drobne blizny, które znikają bez pozostawienia śladów. Trwałe blizny pozostają rzadko, najczęściej po nadkażeniu bakteryjnym. Najwięcej wykwitów ospowych pojawia się na twarzy i tułowiu, natomiast mniej na kończynach. Wysypce ospowej mogą towarzyszyć również takie objawy jak: wysoka gorączka, świąd skóry, powiększenie węzłów chłonnych. Liczba wykwitów nie ma wpływu na pojawienie się powikłań, z wyjątkiem nadkażeń bakteryjnych.

Powikłania

Nawet u 5-6% zakażonych VZV dochodzi do powikłań wymagających hospitalizacji. Ryzyko wystąpienia powikłań ospy wietrznej różni się w zależności od wieku chorego. Jest znacznie większe u młodzieży i dorosłych (>15 roku życia), także u niemowląt. Wystąpienie komplikacji ospowych jest często dużym zaskoczeniem dla rodziców.

Do powikłań należą:

  • wtórne zakażenia bakteryjne wykwitów ospowych – takie jak: nadkażenia wykwitów, płonicy przyrannej, ropowicy, ropni skóry, liszajca zakaźnego. Najbardziej narażeni są pacjenci z rozpoznanym atopowym zapaleniem skóry (AZS). Więcej o AZS przeczytasz tu.
  • powikłania neurologiczne – takie jak: zapalenie móżdżku z zespołem ostrej ataksji móżdżkowej, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, drgawki gorączkowe, porażenie nerwu twarzowego, drgawki bez gorączki, utrata przytomności
  • zapalenie płuc
  • zapalenie ucha środkowego
  • rzadziej występujące zapalenie mięśnia sercowego, stawów, nerek, wątroby czy małopłytkowość.

Ospa wietrzna, a ciąża

Ospa wietrzna stanowi szczególne zagrożenie dla kobiet w ciąży. Zachorowanie w I i II trymestrze wiąże się z ryzykiem zespołu ospy wietrznej wrodzonej (ok. 2%). Manifestuje się: zniekształceniem kończyn, głębokimi bliznami, wadami ośrodkowego układu nerwowego, zaćmą, a także zapaleniem siatkówki i naczyniówki. Ospa wietrzna u matki w okresie od 5 dni przed porodem do 2 dni po porodzie wiąże się z możliwym zakażeniem noworodka (ospa wietrzna noworodkowa) o ciężkim przebiegu. Dzieci te nie mają przeciwciał ochronnych przekazanych przez matkę, a ponadto ich układ odpornościowy jest niedojrzały. Ospa wietrzna może przebiegać u nich z nasiloną wysypką, zapaleniem płuc i wątroby. Śmiertelność sięga nawet 30%. Jest to wskazanie do podania swoistej immunoglobuliny. Zachorowanie na ospę wietrzną po 20 tygodniu ciąży nie skutkuje pojawieniem się u dziecka objawów ospy wietrznej, ale we wczesnym okresie życia może u niego wystąpić półpasiec. Półpasiec występujący u ciężarnej nie stanowi zagrożenia dla noworodka, ponieważ nie występuje wiremia.

Rozpoznanie ospy wietrznej

Rozpoznanie ustala lekarz na podstawie wywiadu epidemiologicznego i stwierdzenia klasycznych objawów skórnych. Badania wirusologiczne, serologiczne wykonuje się rzadko. Najczęściej w przypadkach wątpliwych u pacjentów w immunosupresji, a także u kobiet w ciąży. Metody serologiczne opierają się głównie na testach immunoenzymatycznych i są stosowane w celu potwierdzenia wcześniej przebytego zakażenia VZV.

Leczenie

U pacjentów poniżej 12 roku życia z prawidłową odpornością oraz w łagodnym przebiegu ospy stosuje się jedynie leczenie objawowe. W każdym przypadku wskazana jest codzienna kąpiel, najlepiej prysznic z delikatnym osuszaniem skóry ręcznikiem. Można zalecać również krótkie kąpiele w roztworze nadmanganianu potasu. Odradza się smarowanie wykwitów ospowych roztworem fioletu goryczki, czy papkami z mentolem. Można natomiast stosować preparaty zawierające oktenidynę. Leczenie objawowe obejmuje też leki przeciwgorączkowe, w tym głównie paracetamol, oraz przeciwświądowe – preparaty przeciwhistaminowe I generacji. Nie należy jednak podawać kwasu acetylosalicylowego ze względu na zagrożenie wystąpieniem zespołu Reye’a. Leczenie przeciwwirusowe jest wskazane w razie ciężkiego przebiegu ospy wietrznej, pojawienia się powikłań, a także w grupach pacjentów narażonych na ryzyko ich wystąpienia. Lekiem z wyboru jest acyklowir.

Zapobieganie ospie wietrznej

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania ospie wietrznej są szczepienia. Najczęściej stosowana szczepionka Varilrix podawana jest dzieciom od 9 mż. (najlepiej od 12 mż.), które wcześniej nie chorowały na ospę wietrzną. Stosuje się schemat dwudawkowy. Drugą dawkę szczepionki należy podać po co najmniej 6 tygodniach od pierwszej (optymalnie do 3 miesięcy). Ponieważ preparat zawiera żywe, atenuowane wirusy, nie może być stosowana u kobiet w ciąży. Zaleca się co najmniej miesięczny odstęp między zakończeniem szczepienia, a zajściem w ciążę. W Polsce szczepienie jest zalecane, a bezpłatne dla dzieci z grup podwyższonego ryzyka. Przypadki ospy wietrznej u osób zaszczepionych mogą się zdarzyć. Jednak choroba przebiega wówczas łagodnie. Szczepionka wielokrotnie zmniejsza ryzyko półpaśca. Natomiast nie chroni gdy ktoś już wcześniej przebył ospę wietrzną. Gdy doszło do kontaktu z osobą chorą, szczepionka podana do 3 dni od ekspozycji jest skuteczna w ok. 90%, w ciągu 5 dni w 70%, natomiast ochrona przed ciężkim przebiegiem wynosi prawie 100%.

Podsumowanie

Smutnym i niepokojącym jest, że część rodziców ulega modzie na tzw. ospa party. Odwiedzają z dziećmi miejsca, gdzie przebywa osoba chora na ospę wietrzną, aby celowo zarazić je chorobą. Liczą, że dziecko łagodnie przechoruje ospę wietrzną, i chcą w ten sposób ochronić je przed zakażeniem w późniejszym wieku. Zapominają jednak, że ospa wietrzna jest chorobą nieprzewidywalną, nie zawsze o lekkim przebiegu i może powodować poważne powikłania wymagające hospitalizacji, a nawet zgon. Wystąpienie powikłań ospowych i konieczność hospitalizacji są często dla rodziców dużym zaskoczeniem. Stan pacjentów zależy od rodzaju powikłań. Bywa, że dzieci wymagają leczenia na oddziale intensywnej opieki medycznej. Najczęstszą przyczyną hospitalizacji są zakażenia bakteryjne, a także powikłania neurologiczne. A zastosowanie acyklowiru nie chroni przed tymi powikłaniami. Szczepienia przeciwko ospie wietrznej są najlepszym sposobem profilaktyki. W krajach, które stosują powszechne szczepienia przeciwko VZV, zaobserwowano spadek liczby zachorowań i przypadków niebezpiecznych powikłań

Spodobał Ci się artykuł? Podziel się z innymi!