Kleszcze – postępowanie po ukąszeniu

Ukąszenia dzieci przez kleszcze są częstym problemem w praktyce pediatrycznej. Znalezienie żerującego kleszcza często wzbudza lęk u rodziców i opiekunów. Jakie jest prawidłowe postępowanie po ukąszeniu przez kleszcza? Kiedy konieczne jest udanie się do lekarza? Zapoznaj się z poniższym artykułem stworzonym specjalnie dla was.

Artykuł jak zwykle oparto na rzetelnych artykułach naukowych.

Kleszcze – charakterystyka

Kleszcze są drobnymi pajęczakami pasożytującymi na skórze różnych kręgowców, w tym człowieka. W Polsce powszechnie występuje kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), który jest wektorem wielu patogenów. Należą do nich przede wszystkim krętki Borrelia burgdorferi odpowiedzialne za boreliozę oraz flawiwirus wywołujący kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Jednakże kleszcze przenoszą inne patogeny, wywołujące takie choroby jak: ludzka anaplazmoza granulocytarna, bartonelloza, czy riketsjoza. Kleszcze bytują na roślinach do 1 m wysokości, głównie w lasach mieszanych i liściastych, na łąkach i pastwiskach, ale także w parkach miejskich, ogródkach działkowych i przydomowych.

Ukąszenie przez kleszcze

Kleszcze po dostaniu się bezpośrednio na skórę czy ubranie poszukują dogodnego miejsca żerowania. Nie czujemy ani żerowania kleszcza, ani ukąszenia przez niego, gdyż jego ślina zawiera substancje znieczulające. Dlatego pamiętajcie, aby po powrocie do domu uważnie oglądać skórę dziecka! Larwy i nimfy są bardzo małe, łatwe do przeoczenia. Kleszcze często wybierają do żerowania skórę za uszami, na karku na linii włosów, w dołach pachowych i podkolanowych, w okolicy pachwin i genitaliów. Przy okazji można zmienić lub przynajmniej wytrzepać ubranie, aby pozbyć się kleszczy, które jeszcze nie dotarły do skóry. A na spacery najlepiej zakładać długie skarpetki i jasne ubranie, aby łatwo wypatrzeć kleszcza.

Konsekwencje ukąszenia przez kleszcze

Po wprowadzeniu aparatu gębowego samice kleszczy pozostają w skórze przez kilka dni do 1-2 tygodni. W przypadku krętków Borrelia burgdorferi szacuje się, że aby doszło do ich przeniesienia z organizmu kleszcza do organizmu żywiciela czas żerowania powinien wynosić >12-24 godz. Jednak w razie sprowokowania kleszcza do wymiotów może dojść do zakażenia przy krótszym czasie żerowania. Wynika to z obecności krętków w przewodzie pokarmowym kleszcza. Natomiast flawiwirus wywołujący KZM obecny jest w jego gruczołach ślinowych, dlatego już samo ukłucie przez kleszcza (wprowadzenie aparatu gębowego do skóry) wiąże się z ryzykiem zakażenia. Ukąszenie przez kleszcza, bądź jego żerowanie mogą wywołać miejscową reakcję uczuleniową, czy zapalną w postaci zaczerwienienia i/lub obrzęku. W miejscu ukłucia dochodzi do przerwania ciągłości skóry, dlatego bywa ono wrotami zakażenia. Może dojść do zakażenia bakteriami obecnymi na skórze, takimi jak gronkowcem złocistym czy paciorkowcem ropotwórczym. W następstwie mogą się rozwinąć: liszajec, róża, zapalenie skóry i tkanki podskórnej.

Usuwanie kleszcza

W razie znalezienia kleszcza w skórze dziecka trzeba go jak najszybciej usunąć. Najlepiej za pomocą pęsety kosmetycznej lub specjalnych narzędzi do tego przeznaczonych. Uchwyć kleszcza jak najbliżej skóry i zdecydowanym ruchem pociągnij w przeciwnym kierunku. Miejsce ukłucia zdezynfekuj. Ważne, aby zdezynfekować po jego usunięciu, gdyż użyty środek dezynfekujący może sprowokować kleszcza do wymiotów. A to zwiększa ryzyko ewentualnego zakażenia boreliozą i KZM. Dlatego też, nie smaruj żerującego kleszcza żadną oliwą, czy masłem! Jeśli nie uda się usunąć kleszcza w całości, nie trzeba dążyć do wyjęcia pozostałości. Pozostawienie w skórze aparatu gębowego kleszcza nie zwiększa ryzyka wystąpienia chorób odkleszczowych! Najlepiej kleszcza usunąć samodzielnie w domu. Paradoksalnie w poradni może być trudniej z powodu braku odpowiedniego narzędzia i zwiększonego lęku dziecka. Natomiast zgłoszenie się na SOR czy do izby przyjęć, niepotrzebnie przedłuża okres żerowania kleszcza. Poza tym nie jest to przypadek bezpośredniego zagrożenia życia, a tylko takie powinny trafiać do takich placówek!

Postępowanie po ukąszeniu przez kleszcza

Profilaktyczne stosowanie u dzieci antybiotyków po ukąszeniu kleszcza nie jest zalecane. Ponadto, nie zaleca się badania usuniętego kleszcza na obecność patogenów. Nawet jeśli wyniki takiego badania są wiarygodne (a nie zawsze można mieć taką pewność) to fakt wykrycia określonego patogenu nie jest wskazaniem do antybiotykoterapii. To co należy zrobić, to obserwować dziecko i miejsce po ukłuciu. W przypadku wystąpienia zmiany skórnej, zwłaszcza rumienia lub innych niepokojących objawów pilnie zgłoście się do lekarza!

Rumień wędrujący

Rumień wędrujący (EM – erythema migrans) jest najwcześniejszym i najczęstszym objawem charakterystycznym dla boreliozy. Pojawia się w miejscu ukłucia przez kleszcza, czyli w miejscu wniknięcia krętków do skóry, w okresie od kilku dni do kilku tygodni od momentu ukąszenia. Klasycznie rumień ma owalny kształt i barwę czerwoną lub różową, z przejaśnieniem w części centralnej lub bez. Swoim wyglądem przypomina „tarczę strzelniczą”. Cechą charakterystyczną jest równiejego obwodowe powiększanie się. Jest na ogół niebolesny, nie powoduje świądu, a ogólne objawy jak gorsze samopoczucie, bóle głowy, czy bóle mięśniowe u dzieci występują rzadko. Wykrycie EM jest równoznaczne z rozpoznaniem boreliozy i nie wymaga wykonywania dodatkowych badań diagnostycznych. Stanowi natomiast wskazanie do antybiotykoterapii.

Wskazania do diagnostyki w kierunku chorób odkleszczowych

Sam fakt ukłucia przez kleszcza nie jest wskazaniem do testowania w kierunku chorób odkleszczowych. Wyniki testów i tak nie wpłyną na postępowanie. Dopiero wystąpienie objawów i dolegliwości mogących je sugerować uzasadnia wykonanie badań diagnostycznych. Objawy, które powinny nasunąć podejrzenie boreliozy i są wskazaniem do diagnostyki, to: bóle głowy, obwodowe porażenie nerwu twarzowego oraz dolegliwości ze strony narządu ruchu. Diagnostyka serologiczna boreliozy powinna być przeprowadzana dwustopniowo. Najpierw wykonuje się test ilościowy metodą immunoenzymatyczną (ELISA) na obecność przeciwciał klasy IgM i IgG. W przypadku wyniku dodatniego należy wykonać test potwierdzenia western blot lub immunoblot, które wykrywają przeciwciała dla określonych antygenów krętkowych.

Podsumowanie

Ukąszenia dzieci przez kleszcze są częstym problemem w praktyce pediatrycznej. Kleszcz powinien zostać jak najszybciej usunięty najlepiej w domu. Nie zaleca się badania kleszcza na obecność ewentualnych patogenów. Diagnostykę u dziecka rozpoczyna się w sytuacji wystąpienia niepokojących objawów. Dlatego uważnie obserwujcie swoje dzieci! Jeżeli was cokolwiek zaniepokoi pilnie udajcie się do lekarza! Wreszcie warto wspomnieć, że na kleszczowe zapalenie mózgu istnieje skuteczne szczepienie profilaktyczne. Więcej na temat szczepień zalecanych przeczytasz w naszym Kompendium.

Spodobał Ci się artykuł? Podziel się z innymi!