Kaszel u dziecka – wszystko co musisz o nim wiedzieć

Kaszel jest najczęstszym objawem ze strony układu oddechowego u dzieci. Może występować nie tylko w przebiegu infekcji dróg oddechowych, lecz także jako objaw wad wrodzonych, czy chorób przewlekłych. Kaszel stanowi prawdziwe wyzwanie zarówno dla Rodziców, jak i Lekarzy. Szczególną uwagę należy zwrócić na tzw. czerwone flagi, czyli objawy alarmowe. Kiedy kaszlące dziecko wymaga pogłębionej, pilnej diagnostyki i natychmiastowego leczenia? Jak leczyć kaszel u dziecka?

Zapoznaj się z poniższym artykułem 🙂

Definicja

Kaszel jest złożonym, fizjologicznym odruchem polegającym na nagłym, natężonym usunięciu powietrza z dolnych dróg oddechowych. Może być zależny od woli chorego (świadomy) lub od stymulacji ośrodkowego układu nerwowego (mimowolny). Spełnia bardzo ważną funkcję obronną. Tak jak nabłonek rzęskowy w nosie ułatwia oczyszczanie dróg oddechowych oraz zapobiega aspiracji ciała obcego lub substancji drażniących.

Klasyfikacja kaszlu

Istnieje kilka klasyfikacji pozwalających scharakteryzować kaszel. Ze względu na charakter kaszel można podzielić na:

  • kaszel suchy – bez odkrztuszania wydzieliny
  • kaszel produktywny (mokry, wilgotny) – związany jest z produkcją wydzieliny w drogach oddechowych

W praktyce klinicznej najbardziej przydatna jest jednak klasyfikacja uwzględniająca kryterium czasowe. Biorąc pod uwagę czas trwania kaszlu, wyróżniamy:

  • kaszel ostry – trwający do 3-4 tygodni
  • kaszel przewlekły – według większości klasyfikacji trwający dłużej niż 4 tygodnie

Przyczyny kaszlu

Do najczęstszych przyczyn kaszlu ostrego u dzieci należą:

  • infekcje górnych i dolnych dróg oddechowych (najczęściej wirusowe)
  • zaostrzenia astmy
  • zapalenia płuc i ich powikłania
  • zachłyśnięcie ciałem obcym
  • odma opłucnowa
  • przewlekłe choroby płuc i wrodzone wady układu oddechowego (ostry kaszel to objaw wstępny w ich przebiegu).

W większości przypadków kaszel jest związany z zakażeniem dróg oddechowych wywołanym przez wirusy (m.in. rynowirusy, wirusy syncytialne [RSV – respiratory syncytial viruses], adenowirusy), bakterie lub rzadziej grzyby. Najczęściej rozpoznawane są: zapalenia oskrzeli, oskrzelików, zapalenia płuc oraz zaostrzenia astmy. 

Do najczęstszych przyczyn kaszlu przewlekłego u dzieci należą:

  • nieswoisty kaszel poinfekcyjny
  • zespół kaszlu z górnych dróg oddechowych
  • astma – zwłaszcza kaszel poranny, zaostrzający się po wysiłku
  • przewlekające się bakteryjne zapalenie oskrzeli
  • rozstrzenie oskrzeli
  • mukowiscydoza
  • wady wrodzone układu oddechowego/krążenia
  • zespół dyskinetycznych rzęsek
  • dysplazja oskrzelowo-płucna
  • ciało obce w drogach oddechowych
  • refluks żołądkowo-przełykowy
  • śródmiąższowe choroby płuc
  • narażenie na dym tytoniowy i inne zanieczyszczenia
  • kaszel nawykowy.

Objawy alarmowe

W praktyce pediatrycznej mamy do czynienia również z objawami, które mogą sugerować nietypową etiologię kaszlu i wymagają szybkiej diagnostyki oraz leczenia. Są to tzw. czerwone flagi, czyli objawy alarmowe. Zapoznaj się z nimi:

  • kaszel u noworodka
  • nagłe zachłyśnięcie lub podejrzenie aspiracji ciała obcego
  • kaszel produktywny trwający ponad 3-4 tygodnie
  • nasilenie się objawów
  • zły stan ogólny dziecka
  • krwioplucie
  • utrata masy ciała
  • nocne poty
  • zaburzenia rozwojowe
  • nawracające zapalenia płuc
  • duszność
  • problemy z połykaniem

W przypadku zaobserwowania danego objawu u swojego dziecka – pilnie skonsultuj się z lekarzem!

Kaszel u noworodka

Kaszel występujący w okresie noworodkowym i we wczesnym niemowlęctwie (<3 miesiąca życia) jest zawsze niepokojącym objawem i wymaga pilnej diagnostyki. Prawidłowe rozpoznanie i właściwe postępowanie decydują o jakości i długości życia chorych. Konsekwencje związane z wadami wrodzonymi, chorobami genetycznie uwarunkowanymi czy też z niedojrzałością mechanizmów obronnych układu oddechowego rzutują na przebieg choroby w kolejnych latach, a także wystąpienie powikłań i dalszy rozwój dziecka.

Przyczyny kaszlu u noworodka:

  • wady wrodzone – na przykład przetoka przełykowo-tchawicza, objawia się kaszlem z objawami krztuszenia się, zalegającą w jamie ustnej pienisto-śluzową wydzieliną 
  • refluks żołądkowo-przełykowy – objawia się regurgitacjami, czyli cofaniem pokarmu z żołądka do ust. Dodatkowo można zaobserwować: drażliwość, nadmierny płacz, wyginanie pleców. U dzieci starszych i młodzieży występują zgaga i regurgitacje.
  • mukowiscydoza – na klasyczny obraz kliniczny składa się współwystępowanie: przewlekłej choroby oskrzelowo-płucnej, niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki, niepłodności u mężczyzn oraz podwyższonego stężenia jonów Na+ i Cl- w pocie. 
  • zespół dyskinetycznych rzęsek – uwarunkowana genetycznie nieprawidłowa budowa lub ruch rzęsek nabłonka oddechowego. U dzieci dochodzi do nawracających zapaleń płuc często powikłanych niedodmą. 
  • zakażenia układu oddechowego – do czynników ryzyka zapaleń płuc w tej grupie wiekowej należą: przedwczesne pęknięcie błon płodowych, zakażenie błon płodowych, gorączka u matki.

Kaszel infekcyjny – podstawa leczenia

Kaszel, tak jak już wcześniej wspomnieliśmy, występuje często w przebiegu infekcji wirusowych górnych dróg oddechowych. Dlatego też farmakoterapia musi uwzględniać fazę infekcji. Wynika to stąd, że w trakcie trwania infekcji wirusowej zmienia się charakter kaszlu, na co należy odpowiednio reagować w zakresie leczenia farmakologicznego.

Fazy infekcji górnych dróg oddechowych:

  1. Faza naczyniowa, obrzękowo-wysiękowa – najczęściej występuje kaszel suchy. Rekomenduje się leki przeciwkaszlowe o działaniu obwodowym
  2. Faza komórkowa, gęstej wydzieliny – objawia się produktywnym kaszlem z zaleganiem wydzieliny. Wskazane jest optymalne nawodnienie oraz leki mukoaktywne
  3. Faza zdrowienia – charakteryzuje się kaszlem suchym wynikającym z nadwrażliwości poinfekcyjnej. Może utrzymywać się 6-8 tygodni. Jeżeli więc u twojego dziecka po infekcji utrzymuje się długo kaszel może to świadczyć o fizjologii.

Leczenie kaszlu suchego

W leczeniu kaszlu suchego rekomenduje się leki działające obwodowo. Są lekami I wyboru ze względu na profil farmakologiczny. W Polsce dostępna jest lewodropropizyna. Jej skuteczność została potwierdzona w licznych badaniach klinicznych. Lek ten charakteryzuje się optymalnym profilem bezpieczeństwa, a działania niepożądane obserwuje się u niewielkiego odsetka pacjentów. Lek jest zalecany pacjentom po ukończeniu 2 roku życia. Z kolei butamirat hamuje odruch kaszlowy na poziomie rdzenia przedłużonego. Wykazuje również efekt bronchodylatacyjny, czyli rozszerzający oskrzela. Może być stosowany po ukończeniu 2 miesiąca życia. Natomiast kodeina jest dopuszczona od 12 roku życia. Nie wolno równocześnie brać leków mukoaktywnych.

Leczenie kaszlu nieproduktywnego można uzupełnić o inne metody niefarmakologiczne:

  • inhalacje z soli fizjologicznej – łagodzą podrażnienie i zapewniają nawilżenie dróg oddechowych
  • miód – zmniejsza natężenie kaszlu nocnego. Zgodnie z metaanalizą u pacjentów z zakażeniem górnych dróg oddechowych przyjmowanie miodu, w porównaniu ze standardowym postępowaniem, skuteczniej łagodziło objawy choroby, głównie częstotliwość i nasilenie kaszlu. Przypominamy jednak, że według wytycznych dotyczących żywienia zdrowych niemowląt, miód można podawać po ukończonym 12. miesiącu życia!
  • inhalacje z olejków eterycznych oraz maści wcierane w skórę klatki piersiowej – łagodzą podrażnienia dróg oddechowych, ale uwaga! Nie są zalecane u alergików ze względu na reakcje nadwrażliwości!

Leczenie kaszlu mokrego

Lekiem w tej grupie o szerokim mechanizmie działania i małym ryzyku wystąpienia skutków ubocznych jest erdosteina. Jest prolekiem, co redukuje ryzyko niekorzystnego działania na warstwę śluzu w żołądku podczas pasażu leku przez przewód pokarmowy. Ponadto, lek dodatkowo wywiera działanie przeciwzapalne. W efekcie czas trwania kaszlu ulega skróceniu, a plwocina szybciej się upłynnia i jest skuteczniej odkrztuszana. Chroni również przed rozwojem nadkażenia bakteryjnego. W niedawno przeprowadzonych badaniach wykazano, że zastosowanie erdosteiny w początkowej fazie infekcji układu oddechowego u dzieci może uchronić przed koniecznością włączenia antybiotykoterapii oraz zmniejszyć ryzyko nawrotu infekcji. Co więcej, erdosteina podana równocześnie z antybiotykiem zwiększa jego stężenie w plwocinie, co poprawia skuteczność leczenia. Podczas stosowania tej grupy leków trzeba pamiętać o konieczności spożywania dużej ilości płynów. Warto przypomnieć, że antybiotyki nie poprawiają przebiegu zapalenia oskrzeli ani nie skracają czasu trwania dolegliwości. Mogą natomiast zwiększać ryzyko występowania objawów niepożądanych. Nigdy nie bierz antybiotyku samowolnie, bez konsultacji z lekarzem!

Leczenie pomocnicze

W terapii kaszlu pomocniczo można wykorzystywać produkty lecznicze, ale nie suplementy diety, zawierające w swoim składzie wyciągi roślinne. Warto jednak pamiętać, że większość z nich jest rejestrowana na podstawie długotrwałej praktyki stosowania, a nie wyników badań klinicznych z podwójnie ślepą próbą. Do nich należą:

  • tymianek pospolity – wykazuje działanie antybakteryjne i mukoaktywne
  • wyciąg z liści bluszczu pospolitego – udowodniono, że w połączeniu z tymiankiem zmniejsza nasilenie i czas trwania kaszlu w porównaniu z placebo
  • prawoślaz – działają powlekająco na śluzówkę gardła. Krótkotrwale zmniejszają nasilenie kaszlu, zwłaszcza suchego
  • porost islandzki – łagodzi objawy suchego kaszlu, bólu gardła i chrypki.

Pamiętajcie jednak, że w każdym przypadku terapia powinna być zindywidualizowana.

Spodobał Ci się artykuł? Podziel się z innymi!